صداع حار ساذج شديد الحراره در آب خرفه و آب حى العالم و آب بيد و گلاب كافور و اندكى افيون حل كرده پارچه بدان تر نموده بر سر گذاشتن . و ضماد كردن مجرب حكيم اجمل خان است و كذا براى صداع شديد بنفشه تخم كاهو آرد جو به گلاب سائيده طلا سازند . و اگر وجع شديدتر باشد قدرى افيون و زعفران بياميزند و ضماد گل مچكند و گشنيز و تخم كاهو و صندل سوده هر واحد يك درم افيون زعفران بزر البنج هر يك نيم درم نيز نافع است . و طلا از صندل به آب سوده و يا جرادهء خيار و يا طحلب و يا برگ حنا به آب ساده يا به آب كاسنى سائيده و يا برگ خرفه به آب يا به سركه سوده و يا گشنيز سائيده به سفيدهء تخم مرغ آميخته و يا آرد جو به آب سرشته و يا قدرى افيون به آب حل كرده روغن گل آميخته و يا گشنيز و يا كاسنى بنمك و يا لطوخ سر و پيشانى از تخم كاسنى در گلاب با آب سوده نيز مفيد است و نزد اهل هند تضميد چوكا و دوب مساوى به آب سائيده بر سر گيرد و كذا تخم خطمى يا برگ آن به آب سائيده بر سر و پيشانى و كذا برگ كنجد به آب يا به سركه سوده و كذا چوب ساج كه آن را سال نيز گويند به آب سائيده و كذا برگ بكاين باب سائيده و كذا بيخ انار به آب سوده و كذا برگ كنار و سبوس گندم با نمك سوده در صداع حار سودمند است . و نطول جو مقشر جرادهء كدو تخم كاهو اسبغول بنفشه تخم خطمى نيلوفر به آب جوش داده بر سر ريختن نافع و اين نطول نافع صداع حار و سهر است بنفشهء خشك جو مقشر تخم كدو همه كوفته تخم خرفه بزر كتان پوست خشخاش و گل آن بيخ لفاح تخم خطمى تخم كاهو برگ بيد گل سرخ در آب بپزند تا سرخ گردد و مكرر بر سر ريزند بعده تغريق سر به روغن بنفشهء مضروب به شير كنند و تنطيل به مطبوخ بنفشه و بابونه و يا صرف گل نيلوفر بر سر نيز سودمند بود . و هرگاه شاخها بر قدمين و ساقين بكشند و از پس آن بشويند به آب نيم‌گرم يا به آبى كه در آن ادويهء پاشويه پخته باشند در جميع اقسام صداع حار خصوصا عند صعود ابخره به سوى دماغ بسيار نافع است و ريختن آب سرد بسيار بر سر و اطراف و روى حتى كه سردى بقعر سر محسوس گردد هنگام شدت حرارت نفع مىكند و چون ليمو را بريده يك قاش آن بر پيشانى بمالند صداع حار را زائل گرداند . و بعضى نوشته‌اند كه هر دو قاش آن را بر تابهء گرم گذارند و يكى برداشته بر پيشانى كماد نمايند . و هرگاه سرد شود بر تابه نهند و از قاش دوم تكميد كنند و همچنين تا يك گهرى به عمل آرند كه نافع صداع حار است . و بدانند كه به قول ابو ماهر جلوس عليل در مسكن بارد تا يك ساعت پس غسل كردن آن به آب سرد فى الحال مسكن صداع حادث از حرارت آفتاب است . و گويند كه اگر اين صداع به زودى زائل نگشت و تدابير مذكوره هيچيك سودى نبخشيد . بايد دانست كه در دماغ فضلهء خلطى جمع شده به سبب قوت حرارت و شدت الم و انجذاب مواد به سوى آن پس استفراغ او بتمر هندى و شيرخشت و شربت نيلوفر كنند . و ايضا در اين هنگام ميان تدابير مبرد و آنچه جذب فضول از دماغ نمايد يعنى به اندك مسخن جمع نمايند و لهذا آشاميدن آب تمر هندى با شربت بنفشه و يا نيلوفر به اندك شربت اسطوخودوس و يا به آبى كه اندك اسطوخودوس در آن خيسانيده باشند اكثر نفع مىبخشد و الا واجب است كه ملاحظه نمايند كه كدام خلط غلبه نموده پس استفراغ آن نمايند به فصد يا حجامت و يا تليين و يا اسهال به هرچه حدس صائب اقتضا نمايد و بعضى عصابه را كه از سوء مزاج حار ساذج افتد نوعى از صداع شمسى شمرده‌اند و آن جدا مذكور گردد . و ايضا بدانند كه صداع حار كه از تناول ادويهء گرم و اغذيهء مصدعهء ضارهء دماغ افتد اكثر به سبب توليد ابخره موجب صداع ميگردد اما گاهى بنفس كيفيت حار و گرمى خون نيز صداع مىآرد پس اگر بتدابير مذكوره تسكين نيابد به صورت توليد ابخره و خوف انجذاب مواد تنقيه به فصد و غيره در اينجا نيز مناسب بود . و ايضا در اينجا سواى تدابير مذكوره بهر تبريد دماغ طلا بقرصى كه از انزروت و اقاقيا و صندل و حضض و گل نيلوفر و ماميثا و تخم كاهو به آب گشنيز سبز ساخته باشند نافع است و اقراص ماكوله از مغز تخم خيارين و كدو و گشنيز خشك و طباشير و تخم كاهو و خرفه با ترنجبين و شيرخشت سودمند و آشاميدن شربت نيلوفر و بنفشه و عناب و تمر هندى و آلو و مانند اينها از اشربهء بارده مفيد . و اگر تسكين نيابد به اين تدابير بايد كه تليين طبيعت نمايند به ملينات مانند نقوع فواكه با فلوس خيار چنبر و ترنجبين و شيرخشت و يا بدون آن و يا نقوع خيارشنبر و شيرخشت كه شب خيسانيده و صبح آب زلال آن گرفته صاف كرده روغن بادام شيرين داخل كرده بياشامند و يا نقوع هليلهء زرد با شكر سرخ تنها و يا با خيارشنبر و ترنجبين يا شيرخشت يا آلو يا تمر هندى و امثال اينها و يا رب هليله يعنى است آن برآورده از آن حب ساخته استعمال نمايند و نطول به آب مطبوخ گل نيلوفر و خبازى و پوست خشخاش و جو مقشر و انكباب بر بخار آن و تضميد بثفل آن و طلا بصندل و نيلوفر و ماميثا به آب كدو و يا خيار و كاهو و گشنيز تازه سوده بر يافوخ نافع بود و اكثر بخار سركه در ظرف چينى گرم نموده نفع مىبخشد . و بعضى حذاق نوشته كه از صندل و كافور و گلاب و قدرى سركه بر سينه طلا كردن به اين صداع نفع مىكند . و بولس گفته كه كدام شىء ابلغ در اين از سعوط شير دختران بقدرى روغن بنفشه بر برف